Specijalni rezervat prirode "Stari Begej - Carska bara" nalazi se u međurečju Tise i Begeja, udaljen oko 15 kilometara jugozapadno od Zrenjanina i predstavlja najveće i najznačajnije zaštićeno prirodno dobro opštine Zrenjanin. Zaštićeno prirodno područje se prostire južno od naselja Stajićevo, Lukino Selo i Ečka i severno od naselja Perlez, a pripada katastarskim opštinama Stajićevo, Perlez i Belo Blato. Nadmorska visina rezervata iznosi od 73 m do 78 m. Rezervat se svojim južnim i zapadnim delom naslanja na magistralni pravac (M 24-1) Zrenjanin - Beograd, jugozapadnim delom se naslanja na reku Tisu, dok je kao sastavni deo rezervata obuhvaćen i tok Starog Begeja i Kanala Begej.

Zaštićeno prirodno dobro ima oblik latiničnog slova "S", blago izvijenog u pravcu jugozapad-severoistok i predstavlja mrtvaju reke Begej koja je nastala u periodu holocena. Regulacijom toka reke Begej, oblikuje se nekoliko bara čime ovo područje dobija svoj prvobitni izmenjeni oblik. Velika fluvijalna jezera, kao što su Belo jezero, Velika bara, Čistina, Suhaja i Rakitaš, još od 1873. godine se postepeno pretvaraju u ribnjake koji danas obuhvataju površinu od preko 2.000 ha. Licitacijom održanom 1781. godine u Beču, celokupno područje od oko 30.000 lanaca kupio je trgovac Lazar Lukač koji je u obližnjem mestu Ečki izgradio Kaštel. U prelepom zdanju su, između ostalog, održavani i balovi za tadašnje plemstvo austrougarskog carstva na kojima je učestvovala i sama carska porodica. Carska bara, kao najznačajniji i najpoznatiji deo rezervata, svoj naziv duguje austrougarskim carevima koji su na ovom području organizovali brojne lovove na barsku i drugu divljač.

Južni deo Carske bare, poznat pod imenom mala Carska bara ili Vojtina mlaka, 1955. godine dobija status zaštićenog prirodnog dobra, a 1965. godine dobija i status močvare od međunarodnog značaja. U toku 1986. godine dolazi do proširenja granica zaštićenog prirodnog dobra u okviru domaće kategorizacije i područje stiče status Regionalnog parka "Stari Begej" i Strogog prirodnog rezervata "Carska bara". Najzad, usled nove kategorizacije koja je izvršena 1994. godine, područje dobija status Specijalnog rezervata prirode pod imenom "Stari Begej - Carska bara", na površini od 1.676 ha, dok zaštitna zona obuhvata 7.532 ha, a za staraoca se postavlja Ribarsko gazdinstvo "Ečka".

Specijalni rezervat prirode "Stari Begej - Carska bara" sastoji se od četiri osnovna segmenta: korita Starog Begeja, bare Tiganjice, Perleske bare i najveće, Carske bare. U okviru rezervata prisutan je trostepeni režim zaštite i to:

1. Režim prvog stepena zaštite (najstrožiji režim zaštite, označen crvenom bojom) iznosi 704 ha, odnosno oko 42% područja rezervata;

2. Režim drugog stepena zaštite (označen žutom bojom) iznosi 372 ha, odnosno oko 22,2% područja rezervata;

3. Režim trećeg stepena zaštite (označen zelenom bojom) iznosi oko 600 ha, odnosno 35,8% područja rezervata. 

Najznačajnija područja, zonirana prvim, najstrožim stepenom zaštite su Carska bara, Perleska bara, Tiganjica i deo Botoškog rita.

Pored domaće kategorizacije, rezervat uživa i značajne međunarodne statuse koji mu zasluženo pripadaju usled izuzetno raznovrsnog biljnog i životinjskog sveta kojim se odlikuje. Specijalni rezervat prirode "Stari Begej - Carska bara" predstavlja Ramsarsko područje uvršteno na spisak močvara od međunarodnog značaja prema Ramsarskoj konvenciji iz 1996. godine. Internacionalna konvencija o močvarama - Ramsarska Konvencija, predstavlja jednu od najefikasnijih konvencija na globalnom nivou koje su u vezi sa zaštitom biološke raznovrsnosti.

Celokupan prostor rezervata deo je IBA područja (Important Birds Area), odnosno značajnog područja za ptice Evrope. Područje uključuje ukupnu površinu od 9.300 ha i proglašeno je 1989. godine. Usled svojih bogatih vegetacijskih i florističkih vrednosti od nacionalnog i međunarodnog značaja, područje rezervata 2005. godine uvršteno je u IPA područje (Important Plants Area), odnosno međunarodna botanički značajna područja Centralne i Istočne Evrope sa površinom od 1.676 ha.

Zahvaljujući specifičnim uslovima staništa, područje rezervata je definisano kao područje od posebne važnosti za zaštitu prirode (Areas of Special Conversation Interest - ASCI) čime je implementirano u "EMERALD" mrežu staništa i vrsta. Takođe, još jedno od izuzetno značajnih priznanja ostvareno je 2004. godine, kada je SRP "Stari Begej - Carska bara" od strane američke agencije za međunarodni razvoj (USAID) proglašen za jedno od 10 savršenih mesta u Srbiji u široj zoni koridora 10. Prema klasifikaciji Međunarodne unije za zaštitu prirode (IUCN), područje prema ugroženosti staništa i vrsta pripada kategoriji IV - Područja upravljanja staništima i vrstama (Habitat and species management area).

Biljni svet

Usled izuzetno raznovrsnih stanišnih uslova, na području rezervata do sada je zabeleženo preko 500 biljnih vrsta. Prema fitogeografskim odlikama, na ovom području zabeležene su značajne retke i ugrožene vrste od kojih su mnoge endemskog, subendemskog i reliktnog obeležja prisutne u okviru očuvanih fragilnih ekosistema vodenih, močvarnih, slatinskih, stepskih, livadskih i poplavnih šumskih staništa. Rezervat karakteriše desetak vrsta koje se nalaze na listi prirodnih retkosti i to beli lokvanj (Nymphaea alba), žuti lokvanj (Nuphar luteum), gorocvet (Adonis vernalis), uskoliki kaćunak (Dactylorhiza incarnate), močvarni kaćunak (Orchis laxiflor), slatinska palamida (Cirsium brachycephalum), iđirot (Acorus calamus), vodeni orašak (Trapa natans agg), borak (Hippuris vulgaris). Pet vrsta je prisutno u Crvenoj knjizi flore Srbije: lokvanjčić (Nymphoides flava), kamforika (Camphorosma annua), mešinka (Urticularia vulgaris), kantarion (Hypericum elegans), slatinski ljutić (Ranunculus pedatus), a jedna vrsta, slatinska palamida (Cirsium brachycephalum) se nalazi i u Crvenoj listi Evrope kao izuzetno ugrožena vrsta.

Životinjski svet

Entomofauna rezervata nije u dovoljnoj meri istražena i predstavlja sferu u kojoj ne postoje sistematizovani podaci, dok među sistematizovanim vrstama insekata treba izdvojiti red vilinskih konjica (Odonata) sa 23 zabeležene vrste, što predstavlja više od trećine registrovanih odonata u Srbiji. Značajan je i red riličara (Hemiptera) sa predstavnicima iz familije vodenih stenica (fam. Nepidae i fam. Gerridae), red tvrdokrilaca (Coleoptera) sa malim jelenkom (Dorcus parallelopipedus), velikim veslarom (Hydrous piceus) i familijom trčuljaka (fam. Carabidae), redom opnokrilaca (Hymenoptera), kao i različite vrste leptira iz familija belci (fam. Pieridae), plavci (fam. Lucinidae) i šarenci (fam. Nymphalidae).

Ihtiofauna rezervata se odlikuje prisustvom 24 vrste riba iz sedam familija. Specijalni rezervat prirode "Stari Begej - Carska bara" predstavlja veoma značajan hranidbeni i reprodukcioni prostor za ribe. Posebno značajna vrsta je govčica (Rhodeus sericeus amarus), prirodna retkost Vojvodine i indikator kvaliteta voda. Neke od zabeleženih vrsta su i smuđ (Stizostedion lucioperca), sivi tolstolobik (Hypophthalmichtys molitrix), beli tolstolobik (Hipophthalmichtys Aristichthys nobilis), šaran (Cyprinus carpio), grgeč (Perca fluviatilis), sunčanica (Lepomis gibbosus), čikov (Misgurnus fossilis), amur (Ctenopharingodoniedella), srebrni karaš (Carassius auratus gibelio), štuka (Esox lucius L.), deverika (Abramis brama), linjak (Tinca tinca), som (Silurus glanis), somić (Lactalurus nebulosus) i dr. Šest vrsta riba su označene kao realno ili potencijalno ugrožene i ranjive i nalaze se na preliminarnom spisku vrsta za Crvenu listu kičmenjaka Srbije. Kada su u pitanju ribnjačka jezera, Ribarsko gazdinstvo "Ečka" bavi se proizvodnjom konzumne ribe i riblje mlađi "Ečanskog" šarana, soma, smuđa, tolstolobika i amura.

Herpetofauna i batrahofauna rezervata se može okarakterisati kao prilično raznovrsna u odnosu na njegovu površinu. Od ukupno 22 vrste gmizavaca i 23 vrste vodozemaca koje su do sada zabeležene u Srbiji, u okviru SRP "Stari Begej - Carska bara" zabeleženo je sedam vrsta gmizavaca i deset vrsta vodozemaca. Značajne vrste herpetofaune i batrahofaune su: livadski gušter (Lacerta agil), smuk (Elaphe longissima), barska kornjača (Emys orbicularis), belouška (Natrix natrix), ribarica (N. tassellata), gatalinka (Hyla arborea), smeđa krastača (Bufo bufo), zelena krastača (B. viridis), vatrena žabica (Bombina bombina) i dr.

Fauna sisara uključuje oko 50 vrsta od kojih su neke vrste kontinentalno ugrožene poput divlje mačke (Felis silvestris), tekunice (Citellus citellus) i vidre (Lutra lutra). Od ovih vrsta, posebno je ugrožena tekunica kojoj se areal godinama sužava usled smanjenja pašnjačkih površina koje su neophodne za opstanak ove vrste. Druge zabeležene vrste na području rezervata su riđa voluharica (Clethrionomys glareous), bizamski pacov (Ondara zibethica), lasica (Mustela nivalis), tvor (Mustela putorius), kao i lovne vrste sisara: srne (Capreolus capreolus), divlje svinje (Sus scrofa) i zeca (Lepus europaeus) čije su populacije u blagom porastu.

Ornitofauna rezervata predstavlja sferu kojoj se u prethodnom periodu, pored ihtiofaune, poklanjala značajna pažnja. Prema brojnim autorima, na području Specijalnog rezervata prirode do sada je zabeleženo oko 250 vrsta ptica. Ukupno 17 vrsta čine područje SRP "Stari Begej - Carska bara" međunarodno značajnim, između ostalih: mali gnjurac (Tachybaptus ruficollis), vodeni bik (Botaurus stellaris), čapljica (Ixobrychus minutus), gak (Nycticorax nycticorax), žuta čaplja (Ardeola ralloides), velika bela čaplja (Casmerodius albus), crvena čaplja (Ardea purpurea), kašičar (Platalea leucorodia), patka njorka (Aythya nyorca), obični galeb (Larus ridibundus), pčelarica (merops apiaster), obična crvenrepka (Phoenicurus phoenicurus), obični cvrčić (Locustella luscinioides), sivi svračak (Lanius minor) i dr. Ovo područje predstavlja na nacionalnom nivou najznačajnije gnezdilište riđoglave patke (Aythya ferina), plovke čegrtuše (Anas strepera), grogotovca (Anas querquedula) i divlje guske (Anser anser). Takođe je prisutno i nekoliko kolonija čaplji i vranaca koje dostižu brojnost i od hiljadu parova. Periodično se gnezdi mali vranac (Phalacrocorax pygmeus), kao i orao belorepan (Haliaeetus albicilla) koji se sve češće gnezdi na području rezervata. Za čitavo područje najkarakterističnije su čaplje, usled brojnosti populacije i prisutnosti svih osam evropskih vrsta, zbog čega je upravo silueta čaplje odabrana kao prepoznatljivi simbol rezervata.

Društveno-geografske karakteristike

Prema poslednjem popisu stanovništva iz 2002. godine, u naseljima u neposrednoj blizini rezervata (Naselja Belo Blato, Perlez, Lukino Selo i Stajićevo) živi 7.892 stanovnika. Na području zaštitne zone rezervata, odnosno u naseljima Belo Blato i Lukino Selo živi 2. 075 stanovnika. Posmatrajući kretanje broja stanovnika sva četiri naselja u dugoročnom periodu, osnosno nakon Drugog svetskog rata, mogu se uočiti delimične oscilacije kretanja broja stanovnika, ali sa jasnim depopulacionim karakterom.

Takođe, broj stanovnika značajno je smanjen u sva četiri naselja u odnosu na prethodni popis stanovništva iz 1991. godine. Ukupan broj stanovnika u odnosu na prethodni popis stanovništva iz 1991. godine smanjen je za 471 osobu, što ukazuje da se područje karakteriše izraženim depopulacionim karakterom. Najizraženiji depopulacioni karakter ima naselje Belo Blato sa smanjenjem broja stanovnika između poslednja dva popisa za čak 285 stanovnika.

Istorija. Naselje je osnovao trgovac stokom, Lazar Lukač po ugovoru iz 1785. godine po kojem su mesto naselili katolički meštani Ečke i okoline, ali i iz Segedina, kako bi za njega proizvodili duvan.

Stanovništvo. Prema popisu stanovništva iz 2002. godine, naselje ima 598 žitelja (Popis stanovništva, 2002) što ga čini najmanjim naseljem u zrenjaninskoj opštini. Najznačajnije etničke zajednice predstavljaju pripadnici mađarske nacionalnosti (67,56%) i srpske nacionalnosti (13,04%).

Privreda. Privredne grane nisu razvijene usled geografskog položaja, veličine naselja i broja stanovnika. Danas, osnovnu privrednu granu predstavlja poljoprivredna proizvodnja i to proizvodnja kukuruza, krompira, pšenice i suncokreta. Od ostalih privrednih grana treba izdvojiti ribarstvo kao značajnu delatnost koja je nakon izgradnje ribnjačkih jezera doprinela razvoju mesta. Međutim, kako je poslednje dve decenije ova privredna grana doživela velike ekonomske probleme, to se neposredno odrazilo i na samo naselje, što je dovelo do povećanja nezaposlenosti i migracije stanovništva iz sela u grad.

Naselje. Lukino selo je tipično seosko naselje i pripada panonskom zbijenom tipu naselja. Usled topografskih karakteristika, oblik osnove naselja je nepravilan sa linearnom strukturom. Dužina mesta iznosi 1200 m, a širina 790 m. U unutrašnjoj fizionomiji preovlađuju kuće „na brazdu“, a znatno ređe kuće „uz put“ i „na lakat“. Od značajnijih objekata, naselje poseduje zgradu mesne kancelarije, poštu, dom kulture, katoličku crkvu i zgradu osnovne škole. Međutim, sveukupno gledano, prosvetna, kulturna i zdravstvena delatnost je slabo razvijena.


Društveno-geografske osobenosti naselja Belo Blato - Belo Blato nalazi se u aluvijalnoj ravni Tise na 77 m nadmorske visine. Naselje poseduje periferan položaj u odnosu na gradske centre, sa naglaskom ka Zrenjaninu od kog je udaljen oko 20 km. Severozapadnom stranom naslanja se na ribnjačko jezero „Koča“. Od Specijalnog rezervata prirode „Stari Begej-Carska bara“ saobraćajnom vezom udaljen je oko 4 km. U saobraćajnom smislu, predstavlja tzv. „slepo crevo“, što se negativno odražava na razvoj privrednih delatnosti, a time i na sprečavanje odliva stanovništva.

Istorija. Naselje je nastalo 1866. godine pod imenom „Elisenhain“ naseljavanjem 200 nemačkih porodica iz Sečnja. Usled velikih poplava koje su zahvatile selo 1876. godine, celokupno stanovništvo je iseljeno da bi 11 godina kasnije ponovo bilo naseljeno Slovacima, Mađarima i Bugarima. U toku svoje istorije, naselju još dva puta prete poplave, 1953. godine i 2005. godine. Naselje je nekoliko puta menjalo svoje ime, a 1922. godine dobija naziv „Belo Blato“ po belo-sivkastom slatinastom tlu.

 Stanovništvo. Naselje ima 1.477 stanovnika (Popis stanovništva, 2002.) pretežno slovačke i mađarske nacionalnosti. Posmatrajući kretanje broja stanovnika Belog Blata kroz dosadašnje izvršene popise, mogu se uočiti najznačajniji periodi u istoriji sela. Tako na primer, drugim popisom izvršenim 1880. godine, može se uočiti da, usled velikih poplava, broj stanovnika je praktično prepolovljen. Naseljavanje stanovnika slovačke, mađarske i bugarske nacionalnosti može se uočiti trećim popisom stanovništva iz 1890. godine, kada je broj stanovnika utrostučen za samo 10 godina. Sve do osmog popisa 1948. godine, broj stanovnika se blago povećavao kada je došlo do novog smanjenja iseljavanjem 120 preostalih nemačkih porodica. U posleratnom periodu i po popisu iz 1953. godine, primetan je osetan rast broja stanovnika usled velike stope nataliteta, da bi nakon tog perioda broj stanovnika imao trend opadanja izazvan migracijom stanovništva iz sela u grad, a na koje je posebno uticala ekonomsko-politička situacija u zemlji u poslednjoj deceniji 20. veka, što se jasno može uočiti poslednjim popisom stanovništva iz 2002. godine.